Designing with chaos I

15/05/2007 | 509 views

Một trong các mặt đối lập quan trong nhất quyết định nguồn gốcvà ảnh hưởng của một tác phẩm nghệ thuật là sự theo đuổi thể hiện bản thân của tác giả vượt qua giới hạn của các chuẩn mực được chấp nhận. Tùy thuộc vào bối cảnh lịch sử, các chuẩn mực này có thể rộng hay hẹp, bao trùm toàn bộ hệ thống nghệ thuật, một số loại hình, hoặc đôi khi chỉ một số tác phẩm của một họa sỹ cụ thể. Không chỉ có các chuẩn mực khác nhau xuất hiện và biết mất qua hàng thế kỷ mà tỷ lệ giữa phần phải tuân theo chuẩn mực và phần dành cho tác giả tự do sáng tạo cũng đã trải qua nhiều thay đổi quan trọng.
Khái niệm về chaos (sự hỗn độn), hay sự tùy tiện trong lựa chọn, xuất hiện từ khá sớm. Lúc đầu nó được xem như biểu hiện chống lại chuẩn mực, và thậm chí chống lại con người, nhưng cùng thời gian nó dành được chỗ đứng chính thức trong tất cả các ngành nghệ thuật thị giác, và hiện nay nó đã trở thành một phần của chuẩn mực. Trong quá trình sáng tạo, không dễ gì phân biệt giữa các lựa chọn hoàn toàn ngẫu nhiên với các quyết định đơn giản là rất khó giải thích nhưng không phải là ngẫu nhiên. Bài viết này sẽ tập trung chủ yếu vào các kỹ thuật chủ ý tạo ra ấn tượng về sự ngẫu nhiên như là một thành phần của tác phẩm.

Lược sử về chaos

Khái nhiệm về chaos, cũng như bản thân từ “chaos”, bắt nguồn từ triết học và văn học Hy lạp cổ đại. Điều này cũng dễ hiểu, vì vào thời đó, con người thường xuyên phải đối mặt với thiên nhiên hoang dã, và họ có một ấn tượng thường trực về sự tương phản giữa sự ngăn nắp tạo ra bởi con người và thượng đế của họ với sự hỗn độn hoang dã của thế giới nguyên thủy. Thời đó, dù lớp vỏ bọc của văn minh nhân loại vẫn còn rất mỏng nhưng nó vẫn là lớp vỏ bảo vệ con người chống lại những bí ẩn đáng sợ đang ẩn nấp khắp nơi.

Góc nhìn này giúp chúng ta dễ dàng hiểu được nhiều đặc trưng của nghệ thuật cổ đại. Sự hài hòa, sáng sủa và giản dị là các biểu hiện trực tiếp nhất sự đối lập giữa thế giới trật tự của con người với sự hỗn độn của tạo hóa. Thiên nhiên là ngẫu nhiên, phi đối xứng, khó dự đoán, phức tạp, vì thế bất cứ thứ gì tạo ra bởi con người đều phải mang những tính chất đối lập. Đối với những người cổ đại, chỉ một tỷ lệ giữa hai độ dài cũng có thể mang một thông điệp thẩm mỹ thần thánh sâu xa nào đó.

Nhiều thế kỷ qua đi, sự đơn giản quý phái cũng mất, một phần do những xáo trộn về tôn giáo và dân tộc diễn ra trong thời gian này, một phần bởi vì chẳng có gì là bất biến mãi như chúng ta vẫn thấy, nếu như có một thứ phân biệt sáng tạo của con người với các thực thể vô tri, thì đó không phải là sự ổn định mà là khả năng phát triển. Nghệ thuật thời trung cổ phát triển theo hướng phức tạp và rắc rối của kiến trúc gô-tích và các bức họa trung cổ, dù rằng sự phức tạp này không giúp duy trì được sự hoàn hảo thuần khiết của nghệ thuật cổ điển.

Mãi đến cuối thế kỷ 15 trào lưu phục hưng ở Ý mới thiết lập lại mối liên hệ với nghệ thuật cổ đại, khám phá lại giá trị của sự cân đối và điều hòa giản đơn được các nhà khoa học tiên phong lưu giữ lại trong lĩnh vực quang học và hình học. Phong cách nghệ thuật kỳ dị của của thời kỳ trước đó lúc này không những bị xem là gì đó kinh tởm mà còn bị coi là đi ngược lại các giá trị. Ví dụ điển hình của điều này là sự ra đời của họ các font Humanistic Antiqua, đi ngược lại hoàn toàn truyền thống của các font chữ gô-tích đã tồn tại hàng thế kỷ.

Tuy nhiên, trong vài thế kỷ tiếp sau đó, mức độ rắm rối trong các lĩnh vực nghệ thuật thị giác có xu hướng tăng trở lại. Các trường phái baroque, rococo và new antiqua thống trị trong suốt giai đoạn từ thế kỷ 16 đến thế kỷ thứ 19. Và dù cho sự phát triển của nghệ thuật trong giai đoạn này không hề bằng phẳng, về cơ bản không có thêm cuộc cách mạng nghệ thuật nào đáng kể cho đến tận thế kỷ 20 khi các chuẩn mực một lần nữa lại thay đổi trên nhiều phương diện. Các bố cục hình học trừu tượng và các font sans serif đã vượt qua thái độ hoài nghi ban đầu của công chúng để nhanh chóng trở thành ngôn ngữ thể hiện mới của thời hiện đại.

Tất nhiên là kỷ nguyên mới này không thể đặt song song với thời kỳ phục hưng hoặc chủ nghĩa kinh điển trong quá khứ. Sự lỏng lẻo và đa phong cách của nghệ thuật hiện đại, thoạt nhìn khó có thể so sánh được với sự hoàn hảo của các tác phẩm kinh điển thời cổ đại. Tuy nhiên nếu nhìn sâu hơn, có một điều lặp lại xuyên suốt qua các thời kỳ, đó là quan niệm rằng một nét vẽ đơn giản (rõ ràng và cẩn thận hay lỏng lẻo và phóng khoáng) có thể rất quan trọng đối với một kiệt tác. Cũng chính quan niệm này là mối liên kết giữa nghệ thuật hiện đại, bí ẩn và mới lạ, với các thời kỳ rực rỡ nhất trong lịch sử nghệ thuật.

(còn tiếp)

Leave a Reply

avatar
  Subscribe  
Notify of